Kada bi drveće progovorilo (jezikom ljudi)
Predanje kaže da je arhiepiskop Sava Drugi na svom povratku iz Jerusalima odlučio da baš iz Sirije donese sadnicu baš crnog duda i posadi je baš u Pećkoj patrijaršiji.
Čega li se to drvo sve naslušalo i čemu je sve svjedočilo za svojih 750 godina života u porti manastira? Kosovskom boju, otkriću Amerike, velikoj seobi koja je od njega krenula pod Arsenijem Čarnojevićem, sastancima, rastancima. Velikim ljubavima i velikim izdajama. Svakodnevnici koja je prije 700 godina običnom čovjeku bila daleko drugačija nego njegovom potomku iz, recimo, sedamnaestog vijeka ili nama danas.
Prije 70 godina grom je udario posred junaka iz naše priče. Ali… preživio je. A kažu što te ne ubije, to te ojača. Tako su se te dvije polovine uzemljile i razgranale svaka na svoju stranu, iz istog korijena. Slušaju, pamte, mudro ćute.
Danas je ovo drvo ima status Spomenika prirode. Šam-dud.
U kompleksu Pećke patrijaršije nalaze se tri crkve i jedna kapelica. Građene su jedna uz drugu, kao posebne cjeline, ali su povezane zajedničkom pripratom. Kod nas je ovo jedinstven slučaj, ali je u Vizantiji takvih primjera bilo.
Gledano spolja djeluju kao jedna cjelina. Najstarija je središnja crkva posvećena Svetim Apostolima, poznata i kao crkva Svetog spasa. Podignuta je oko 1230. godine po želji Svetog Save i u nekim izvorima on se navodi kao ktitor. Oko građenja crkve brinuo se naslednik Svetog Save, arhiepiskop Arsenije, te se on i smatra ktitorom. Samo ovdje i u Dečanima, i nigdje više u srpskom životopisu, Sveti Jovan Zlatousti i Vasilije Veliki, zamijenjeni su u prikazu Prinošenja žrtve sa prva dva arhiepiskopa – Savom i Arsenijem.
Crkvu Svetog Dimitrija je, sa sjeverne strane, prije 1324. godine dozidao je arhiepiskop Nikodim. On je podigao i prvu crkvu posvećenu Svetom Savi.
Crkvu Bogorodice Odigitrije dozidao je sa južne strane oko 1330. godine arhiepiskop Danilo II. Njoj je prizidao i crkvicu posvećenu Svetom Nikoli. U predgovoru svog Tipika, za najstariju crkvu u Pećkoj patrijaršiji, arhiepiskop Nikodim piše da je građena „po obrazu crkve slavnoga Siona i Svetog Save Jerusalimskog“.
1346. godine arhiepiskop Joanikije II proglašen je za prvog srpskog patrijarha sa prestolom u Pećkom manastiru, gdje će stolovati i svi njegovi naslednici do njenog ukidanja 1766. godine.
